Preeklampsi Nedir?
Preeklampsi, gebeliğin 20. haftasından sonra ortaya çıkan yüksek kan basıncı (>140/90 mmHg) ve buna eşlik eden organ tutulumu (proteinüri, karaciğer fonksiyon bozukluğu, böbrek tutulumu, trombositopeni veya nörolojik bulgular) tablosudur. Tedavi edilmediğinde anne ve bebek için ciddi komplikasyonlara yol açabilir.
Preeklampsi gelişiminde plasentanın damarsal yerleşim sorunu temel mekanizmadır. Bu nedenle erken tarama ve aspirin gibi önleyici yaklaşımlar son yıllarda önem kazanmıştır.
Tüp Bebek Gebeliklerinde Risk
IVF gebeliklerinin preeklampsi açısından özel risk taşıdığı bilinmektedir:
- Tek embriyo transferi ile bile risk genel popülasyona göre artmıştır.
- Programlı (HRT) FET sikluünde korpus luteum yokluğu nedeniyle risk daha yüksektir (Bkz: /blog/dondurulmus-embriyo-transferi-fet).
- Donör yumurta gebeliklerinde risk artışı belirgindir.
- İleri yaşta risk eklenir (Bkz: /blog/ileri-yas-40-ustu-tup-bebek).
- Çoğul gebelik en yüksek risk grubudur.
Bu nedenle IVF gebelikleri preeklampsi açısından "yüksek risk" kategorisine girer ve özel takip önerilir.
Risk Faktörleri
Yüksek Risk
- Önceki gebelikte preeklampsi.
- Kronik hipertansiyon.
- Diabetes mellitus.
- Kronik böbrek hastalığı.
- Otoimmün hastalıklar (lupus, antifosfolipid sendromu).
Orta Risk
- İlk gebelik.
- 35 yaş üstü.
- BMI >30.
- Aile öyküsü.
- 10 yıldan uzun gebelik aralığı.
- Tüp bebek gebeliği.
- Çoğul gebelik.
İki orta risk faktörü ya da bir yüksek risk aspirin başlama endikasyonudur.
İlk Trimester Tarama
İlk trimester taraması (11-13+6 hafta) preeklampsi riskini hesaplar. Aşağıdaki parametrelerden bir model çıkarılır:
- Anne yaşı, BMI, etnik köken, gebelik öyküsü.
- Ortalama kan basıncı.
- Uterin arter Doppler PI (pulsatilite indeksi).
- PAPP-A.
- PlGF (placental growth factor).
Sonuç yüksek riskli ise düşük doz aspirin önerilir.
Düşük Doz Aspirin Profilaksisi
Doz ve Zaman
- Doz: 100-150 mg/gün (genellikle 100-160 mg).
- Başlama: 12-16. gebelik haftası.
- Süre: 36-37. haftaya kadar.
- Akşam alımı önerilir (kan basıncı modülasyonu).
Mekanizma
Aspirin trombosit aktivasyonunu azaltır, plasenta damar yatağında dengeyi bozulan tromboksan/prostasiklin oranını düzenler. Erken plasentalaşma evrelerinde etkilidir; bu nedenle 16. haftadan sonra başlanan aspirin etkisi sınırlıdır.
Kanıt Düzeyi
ASPRE çalışması ve diğer büyük randomize çalışmalar; yüksek riskli grupta erken preeklampsi riskini %60'a varan oranda azaltır.
Hızlı Pratik
- 12-16 hafta: aspirin başlangıcı.
- Akşam dozu tercih edilir.
- 36-37 haftaya kadar kullanım.
Diğer Önleyici Yaklaşımlar
Kalsiyum
Düşük kalsiyum alımı olan toplumlarda 1.5-2 g/gün kalsiyum suplementasyonu preeklampsi riskini azaltır.
Omega-3
Bazı çalışmalar omega-3 desteğinin yararlı olabileceğini göstermiştir; kanıt düzeyi sınırlıdır.
BMI Yönetimi
Gebelik öncesi BMI optimizasyonu (Bkz: /blog/obezite-bariatrik-cerrahi-fertilite) preeklampsi riskini azaltır.
Kan Basıncı Kontrolü
Kronik hipertansiyon hastalarında uygun antihipertansif tedavi önemlidir.
Egzersiz
Düzenli orta yoğunlukta egzersiz koruyucudur.
Programlı FET ve Risk
Hormonal replasman tedavisi (HRT) ile yapılan programlı FET sikluüde korpus luteum yoktur. Korpus luteum;
- Relaksin gibi vazoaktif hormonları üretir.
- Plasenta gelişimine katkıda bulunur.
Korpus luteumun yokluğu preeklampsi riskini artırabilir. Bu nedenle:
- Doğal siklus FET tercihi (uygunsa).
- Modifiye doğal siklus.
- Daha sıkı izlem.
değerlendirilebilir (ESHRE 2023 FET).
Donör Yumurta Gebelikleri
Donör yumurta ile elde edilen gebeliklerde preeklampsi riski belirgin yüksektir. Bunun olası nedenleri:
- Anne-bebek arasında tam genetik benzerlik olmaması (immün uyum).
- İleri yaşta gebelik olması.
- Tek embriyo transferi bile riski azaltmaz.
Bu vakalarda erken tarama ve aspirin standart yaklaşımdır.
Tanı ve Takip
Gebelik boyunca:
- Her vizitte kan basıncı ölçümü.
- İdrar protein takibi.
- Şikayet sorgulaması (baş ağrısı, görme bozukluğu, sağ üst kadran ağrısı).
- 20-24 hafta uterin arter Doppler.
- Tarama sonuçlarına göre 24-28 hafta tekrar değerlendirme.
Yüksek tansiyon ve proteinüri tablosunda yatış gerekebilir.
Klinik Tablo ve Erken Belirtiler
- Sürekli baş ağrısı.
- Görme bozuklukları (parlak ışıklar görme).
- Sağ üst kadran ağrısı.
- Aniden gelişen ödem (yüz ve eller).
- İdrar miktarında belirgin azalma.
- Ani kilo artışı.
Bu belirtiler gebede aciliyet gerektirir.
Tedavi Yaklaşımı
- Hafif preeklampsi: yakın takip, tansiyon yönetimi.
- Şiddetli preeklampsi: hastane yatışı, magnezyum sülfat, doğum planlaması.
- Tek tedavi yöntemi doğumdur; gebelik haftası ve durumun ciddiyeti ile dengelenir.
Sık Yapılan Hatalar
- IVF gebeliğinde "sıradan gebelik" gibi takip etmek.
- Aspirini 16 haftadan sonra başlatmak (etkinlik düşük).
- Aspirin dozunu çok düşük (örneğin 81 mg) tutmak (kanıtlar 100-150 mg lehine).
- 20 hafta sonrası tarama atlamak.
- Belirti varlığında hafifsemek.
Hasta İçin Pratik Öneriler
- Tansiyon takibi için ev tipi cihaz kullanın.
- Aspirinle birlikte ek aspirin/ağrı kesici kullanmadan önce hekiminize danışın.
- Akciğer ya da gastrointestinal kanama belirtileri olursa hekiminize bildirin.
- Ödem, baş ağrısı, görme bozukluğu durumunda gecikmeden hekime başvurun.
- Gebelik takibini düzenli yapın.
Özet
Preeklampsi, IVF gebeliklerinin önemli bir komplikasyonudur. İlk trimester taraması ve düşük doz aspirin profilaksisi yüksek riskli gebelerde tabloyu büyük ölçüde önleyebilir. Programlı FET sikluüleri ve donör yumurta gebelikleri özel risk grubu oluşturur; bu vakalarda doğal siklus FET tercihi ve sıkı takip uygundur. Bilinçli planlama; çift için hem güvenli bir gebelik hem sağlıklı doğum şansını artırır.