SMA Nedir?
Spinal müsküler atrofi (SMA), medulla spinalis ön boynuzundaki motor nöronların ilerleyici kaybı sonucu proksimal kas güçsüzlüğüne, solunum ve yutma bozukluklarına yol açan kalıtsal bir nöromüsküler hastalıktır. Olguların %95'inde neden 5. kromozomdaki SMN1 geninin ekzon 7 homozigot delesyonudur. Otozomal resesif olarak kalıtılır; taşıyıcılık beyaz popülasyonda yaklaşık 1/40-1/50, Türkiye'de bölgesel olarak 1/35-1/60'tır.
Tipleri
Tip 0 (Prenatal)
Doğum öncesi fetal hareket azalması, ileri solunum yetmezliği, yaşam haftalarla sınırlı.
Tip I (Werdnig-Hoffmann)
- Başlangıç 0-6 ay
- Başını tutamama, oturamama
- Solunum yetmezliği, yutma güçlüğü
- Tedavisiz 2 yaşın altında mortalite yüksektir
Tip II
- Başlangıç 6-18 ay
- Oturabilir ama yürüyemez
- Skolyoz, solunum komplikasyonları
Tip III (Kugelberg-Welander)
- Başlangıç 18 aydan sonra
- Yürüyebilir, zamanla kas güçsüzlüğü artar
- Normale yakın yaşam süresi
Tip IV
- Erişkin başlangıçlı
- Hafif proksimal kas güçsüzlüğü
- Yaşam beklentisi normaldir
SMN1 ve SMN2
İnsan genomunda SMN2 isimli pseudogen-paralog bir kopya bulunur. SMN2 protein üretir ancak %90'ı kesilerek fonksiyonsuzdur. SMN2 kopya sayısı arttıkça klinik tablo hafifler:
- 1 kopya → genellikle Tip 0 / Tip I
- 2 kopya → Tip I
- 3 kopya → Tip II / Tip III
- 4+ kopya → Tip III / Tip IV
Bu nedenle tanıda SMN2 kopya sayısı belirleyicidir.
Tedavi
Son yıllarda SMA tedavisinde devrim yaşanmıştır:
- Nusinersen (intratekal ASO)
- Onasemnogen abeparvovek (tek doz gen tedavisi, 2 yaş altı)
- Risdiplam (oral küçük molekül)
Erken tanı ve tedavi ile Tip I olguların büyük bölümü oturma, hatta yürüme kazanabilmektedir. Bu nedenle yenidoğan taraması giderek yaygınlaşmaktadır.
Üreme Sağlığı ve Taşıyıcılık
Taşıyıcılık Taraması
- Expanded Carrier Screening panellerinde SMA rutin olarak yer alır.
- SMN1 ekzon 7 kopya sayısı ölçülür.
- 2 kopya → normal (bazen silent taşıyıcı olabilir)
- 1 kopya → taşıyıcı
- 0 kopya → hasta
- Her iki eş de taşıyıcıysa her gebelikte çocuğun %25 etkilenme riski vardır.
PGT-M ile Embriyo Seçimi
Taşıyıcı çiftlerde:
- Aile bazlı genetik belirteçler belirlenir
- IVF-ICSI ile embriyo oluşturulur
- Blastokist biyopsisinde hem SMN1 kopya sayısı hem de bağlantılı STR belirteçleri analiz edilir
- Etkilenmemiş embriyolar transfere aday seçilir
NGS tabanlı PGT-M ile yüksek doğruluk elde edilir.
Prenatal Tanı
PGT-M yapılmayan gebeliklerde CVS (11-13. hafta) veya amniyosentez (16-20. hafta) ile SMN1 analizi yapılabilir.
Genetik Danışmanlık
SMA taşıyıcısı tüm bireylere partnerinin test edilmesi önerilir. Türkiye ve KKTC'de pek çok merkez prekonsepsiyonel SMA taramasını standart uygulamanın parçası haline getirmiştir; tüp bebek planlayan çiftlerde taşıyıcılık taraması güçlü şekilde önerilir.