PGT-M Nedir?
PGT-M (Preimplantation Genetic Testing for Monogenic Disorders), çiftin taşıyıcı olduğu veya etkilendiği tek gen hastalıklarının embriyoya geçmediğinden emin olmak için yapılan preimplantasyon genetik testtir. Önceki adı PGD (Preimplantation Genetic Diagnosis) idi. Binden fazla kalıtsal hastalık için kullanılabilir.
Amaç
Kalıtsal hastalık riski taşıyan çiftlerde:
- Hasta bir çocuk doğmasını önlemek
- Gebelik sonlandırma ikilemini ortadan kaldırmak
- Hasta bir çocuk için HLA uyumlu kardeş ("saver sibling") seçimi — bazı ülkelerde yasal
Endikasyonlar
Otozomal resesif hastalıklar:
- Beta talasemi (KKTC ve Türkiye'de sık)
- Orak hücreli anemi
- Kistik fibroz (CFTR)
- Spinal müsküler atrofi (SMA — SMN1)
- Fenilketonüri
- Tay-Sachs hastalığı
Otozomal dominant hastalıklar:
- Huntington hastalığı
- Marfan sendromu
- Polikistik böbrek hastalığı (PKD1)
- Nörofibromatozis tip 1
- BRCA1/BRCA2 taşıyıcılığı (herediter meme-over kanseri)
X-bağlı hastalıklar:
- Duchenne/Becker muscular distrofi
- Hemofili A ve B
- Fragile X sendromu
- Alport sendromu
Mitokondriyal hastalıklar: Özel yöntemler gereklidir (mtDNA)
Prosedür
- Ön hazırlık (1-3 ay): Hastalığı tanımlayan mutasyonun tespiti; ailede genetik danışmanlık; özel problem tasarımı (informatif markerlar, linkage analizi)
- IVF/ICSI: Standart tüp bebek süreci
- Blastokist kültürü (5-6. gün)
- Trofektoderm biyopsisi (5-10 hücre)
- Embriyo vitrifikasyonu
- Moleküler analiz: PCR, qPCR veya NGS ile mutasyon değerlendirmesi
- Raporlama: Etkilenmiş / etkilenmemiş / taşıyıcı kategorileri
- Dondurulmuş embriyo transferi: Etkilenmemiş embriyolar seçilir
PGT-A ile Kombinasyon
Günümüzde PGT-M ile aynı anda PGT-A (anöploidi taraması) yapılabilir ("PGT-M + A" veya "comprehensive PGT"). Böylece hem tek gen hastalığı hem de kromozom sayı anomalileri taranır.
Başarı Oranları
- Teknik başarı (sonuç alınma): %95-98
- Transfer edilebilir embriyo oranı: %40-70 (hastalığın kalıtım modeline göre)
- Otozomal resesif: ~%75 etkilenmemiş/taşıyıcı
- Otozomal dominant: ~%50 etkilenmemiş
- X-bağlı: Cinsiyet de değerlendirilir
- Klinik gebelik (transfer başına): %40-55
- Canlı doğum: %35-45
- Yanlış tanı riski: < %1
KKTC ve Türkiye Mevzuatı
KKTC'de PGT-M, Saygılı Üreme Sağlığı Tüzüğü kapsamında ciddi kalıtsal hastalık riski varlığında uygulanır. Hem KKTC'de hem Türkiye'de tıbbi endikasyon olmaksızın cinsiyet seçimi yasaktır — ancak X-bağlı ciddi hastalık söz konusuysa cinsiyet bilgisi kullanılabilir.
Alternatifler
- Prenatal tanı (CVS, amniosentez) — gebelik sonrasında
- Donör gamet kullanımı
- Evlat edinme
- Çocuksuz kalma
Bu seçeneklerin her biri ayrı etik, psikolojik ve mali yönleri içerir ve genetik danışmanlık eşliğinde değerlendirilmelidir.