Orak Hücreli Anemi Nedir?
Orak hücreli anemi (Sickle Cell Disease, SCD), HBB genindeki c.20A>T (Glu6Val) mutasyonu sonucu hemoglobin S (HbS) üretilmesiyle gelişen otozomal resesif bir hastalıktır. HbS, deoksijene durumda polimerize olur ve eritrositler orak şeklini alır; bu hücreler kırılgan, yapışkan ve damarları tıkama eğilimindedir.
Genotip Çeşitleri
- HbAS: Orak hücre taşıyıcısı - sağlıklı, hafif riskler
- HbSS: Homozigot, klasik orak hücreli anemi
- HbSC: HbS + HbC bileşik heterozigot
- HbS/β-talasemi: HbS + beta talasemi bileşimi
Klinik Bulgular
- Kronik hemolitik anemi
- Vaso-oklüziv krizler: Kemik, göğüs, karın ağrısı
- Akut göğüs sendromu (mortalite nedenidir)
- İnme (özellikle çocuklarda)
- Dactylitis (el-ayak şişliği, bebekte ilk belirti)
- Priapizm
- Splenik infarkt, fonksiyonel aspleni → enkapsüle bakteri enfeksiyon riski
- Kronik organ hasarı: Böbrek, retina, pulmoner hipertansiyon
- Ülser (alt ekstremite)
Tanı
- Periferik yayma: oraklaşmış hücreler, Howell-Jolly cisimleri
- Hb elektroforezi / HPLC: HbS baskın
- Solubility testi (hızlı tarama)
- HBB gen analizi (tanı ve PGT-M için)
- Yenidoğan taraması (KKTC ve Türkiye'nin bazı bölgelerinde uygulanır)
Tedavi
- Hidroksiüre - HbF artışı, kriz sıklığında azalma
- L-glutamin
- Krizantigen (crizanlizumab) - P-selektin inhibitörü
- Voxelotor - HbS polimerizasyonunu azaltır
- Eritrosit değişim transfüzyonu
- Allojenik kök hücre nakli - küratif
- Gen tedavisi (eksagamglogen otojkusel, lovotibeglogene autotemcel) - 2023'ten itibaren onaylı
- Pnömokok ve diğer aşılar, penisilin profilaksisi (çocuklukta)
Üreme ve Fertilite
Kadınlar
- Gebelik yüksek riskli kabul edilir: preeklampsi, vaskülo-okluzif krizler, erken doğum, IUGR, maternal ve fetal morbidite artışı.
- Transfüzyon desteği ve multidisipliner takip gerekir.
- Hidroksiürenin gebelik öncesi kesilmesi tartışmalıdır.
Erkekler
- Priapizm ve vaskülo-okluzif hasar testis dolaşımını etkileyebilir.
- Hidroksiüre kullanımı sperm kalitesini azaltabilir; gebelik planlaması öncesi sperm dondurma önerilir.
- Hematopoetik kök hücre nakli öncesi fertilite koruma (sperm/oosit/over dokusu dondurma) zorunludur.
PGT-M ve PGT-HLA
Orak hücreli anemili çocuk doğurma riski bulunan taşıyıcı çiftler için:
- PGT-M ile hastalıklı embriyoların ekarte edilmesi
- Daha önce hasta çocuk bulunuyorsa PGT-HLA ile HLA uyumlu kardeş için kök hücre kaynağı sağlanması
Blastokist biyopsisi + NGS tabanlı analiz ile HbSS mutasyonu yüksek doğrulukta saptanır.
Taşıyıcılık
Sahra altı Afrika, Akdeniz, Orta Doğu, Hindistan kökenli popülasyonlarda yaygındır. Partnerlerden biri orak hücre taşıyıcısı ise partnerin HBB taraması zorunludur; diğeri beta talasemi taşıyıcısı ise HbS/β-talasemi riski vardır.
Prekonsepsiyonel Danışmanlık
Orak hücre veya talasemi taşıyıcılığı olan her çifte genetik danışmanlık verilmeli; tüp bebek planlaması varsa prosedür başlamadan önce PGT-M endikasyonu değerlendirilmelidir.