Kapasitasyon Nedir?
Ejakulasyon sırasında seminal plazmaya bırakılan spermler, henüz bir yumurtayı döllemeye yetkin değildir. Yumurtayı dölleyebilmek için, kadın genital sisteminde (fizyolojik) veya laboratuvarda (in vitro) kapasitasyon adı verilen bir dizi biyokimyasal ve zar değişikliği geçirmeleri gerekir.
Kapasitasyonda Gerçekleşen Değişiklikler
- Zar kolesterol kaybı: Sperm başının plazma zarında kolesterol içeriği azalır; zar daha akışkan hale gelir.
- İyon değişiklikleri: Hücre içine Ca²⁺ ve HCO₃⁻ akışı artar, K⁺ çıkışı olur.
- Protein kinaz A yolağının aktivasyonu: Tirozin fosforilasyonu artar.
- Hiperaktivasyon: Sperm kuyruk hareketi değişir; daha güçlü, asimetrik kamçılanma hareketi gelişir — bu hareket zona pellusidayı geçmek için gereklidir.
- Akrosom reaksiyonuna hazırlık: Sperm, zona pellusida ile karşılaştığında akrosom içeriğini salgılama yetisi kazanır.
Zaman Süreci
Kapasitasyon in vivo olarak yaklaşık 5-6 saat sürer. Bu süre, ilişki sonrası spermlerin tubal ampulla bölgesine ulaşması ile uyumludur. Laboratuvarda ise sperm hazırlama solüsyonlarında (swim-up, gradient yıkama) yaklaşık 1-2 saatte gerçekleştirilebilir.
IVF Laboratuvarındaki Önemi
- Klasik IVF: Kapasitasyon tamamlanmış spermler oositle inkübe edilir.
- ICSI: Kapasitasyon gerekli değildir çünkü sperm zaten doğrudan oosite enjekte edilir. Ancak yine de hareketli ve morfolojik olarak iyi sperm seçimi yapılır.
- IUI (Aşılama): Kapasitasyonu tamamlanmış ve seminal plazmadan arındırılmış sperm uterusa verilir. Bu hazırlık olmadan sperm uterusa verilirse prostaglandinlere bağlı şiddetli kramplar oluşabilir.
Kapasitasyonun Klinik Önemi
Bazı infertilite vakalarında sperm fonksiyonel olarak kapasitasyon kusuruna sahiptir. Bu durum standart semen analizinde görünmez; özel fonksiyon testleri (HOST, akrosom reaksiyon testleri) gerektirir. Bu gibi durumlarda ICSI en güvenilir döllenme yöntemi olur.
Sperm Seçim Teknikleri
IVF laboratuvarında kapasitasyonu sağlamak ve en iyi spermleri seçmek için:
- Swim-up: Hareketli spermlerin yüzeye yüzmesi beklenir.
- Density gradient centrifugation: Yoğunluk farkına göre ayrıştırma.
- MACS, PICSI, IMSI: İleri sperm seçim teknikleri.