Hipofiz Nedir?
Hipofiz bezi (pituiter bez), beynin tabanında sella turcica adı verilen kemik çukurda bulunan, yaklaşık bir nohut büyüklüğünde (0.5-1 gram) bir endokrin bezdir. Hipotalamus tarafından kontrol edilir ve vücudun ana endokrin orkestrasyonunu yapar — bu nedenle "vücudun efendi bezi" (master gland) olarak adlandırılır.
Anatomi
Hipofiz iki ana lobdan oluşur:
Anterior (Ön) Lob — Adenohipofiz
Hipofizin ~%75'ini oluşturur. Altı ana hormonu salgılar:
- FSH (Folikül uyarıcı hormon)
- LH (Lüteinleştirici hormon)
- TSH (Tiroid uyarıcı hormon)
- ACTH (Adrenokortikotrop hormon)
- GH (Büyüme hormonu)
- Prolaktin
Posterior (Arka) Lob — Nörohipofiz
Hipotalamustan hormon salgılar (depolama):
- Oksitosin (doğum kontraksiyonu, laktasyon)
- ADH / Vazopressin (sıvı dengesi)
Pars Intermedia (Orta Lob)
- MSH (Melanosit uyarıcı hormon) — insan yetişkininde rudimenterdir
Hipotalamo-Hipofiz-Gonad Ekseni (HPG)
Üreme sağlığı bu eksen ile düzenlenir:
- Hipotalamus: GnRH (gonadotropin serbestleştirici hormon) pulsatil olarak salgılar
- Ön hipofiz: GnRH'ye yanıt olarak FSH ve LH salgılar
- Gonadlar (overler/testisler): FSH/LH'ye yanıt olarak steroid hormonlar (estradiol, testosteron) ve inhibin üretir
- Geri bildirim: Steroidler ve inhibin hipotalamus/hipofizi düzenler
Bu eksenin herhangi bir seviyesindeki bozukluk infertiliteye yol açabilir.
Hipofiz Hastalıkları ve Fertilite
Hiperprolaktinemi
PRL yüksekliği GnRH'yi baskılar → FSH/LH düşer → ovulasyon durur
- Neden: Mikroadenom, makroadenom, ilaçlar, hipotiroidi
- Belirti: Galaktore, amenore, infertilite
- Tedavi: Dopamin agonisti (kabergolin, bromokriptin)
Hipopituitarizm
Bir veya birden fazla hipofiz hormonunun eksikliği
- Neden: Sheehan sendromu, tümör, cerrahi, radyoterapi
- Fertilite için: Gonadotropin replasman (FSH + hCG)
Kallmann Sendromu
Doğuştan GnRH eksikliği
- Belirti: Puberte yokluğu, anosmi
- Fertilite: Pulsatil GnRH veya gonadotropin tedavisi
Hipofiz Adenomu
En sık — prolaktinoma, ardından ACTH- ve GH-salgılayan adenomlar
- MR ile tanı
- Tedavi: Medikal (prolaktinoma), cerrahi (transsfenoidal), radyoterapi
Sheehan Sendromu
Postpartum hipovolemik şok → hipofiz nekrozu
- Laktasyon yok, amenore, adrenal yetmezlik
- Hormon replasmanı ömür boyu
Laboratuar Değerlendirmesi
Hipofiz fonksiyonunu değerlendirmek için:
- FSH, LH (sabah)
- Prolaktin (sabah, açlıkta, stressiz)
- TSH + serbest T4
- ACTH + kortizol
- GH + IGF-1
- Seks steroidleri (estradiol veya testosteron)
- Görme alanı (makroadenom için)
Hipofiz MR
Üreme kliniğinde hipofiz MR endikasyonları:
- Prolaktin > 100 ng/mL
- Hipopituitarism şüphesi
- Açıklanamayan amenore
- Baş ağrısı, görme bozukluğu
- İleri yaşta akut başlayan hormonal bozukluk
IVF'de Hipofiz Kontrolü
IVF uyarım protokollerinde hipofiz baskılanır:
- GnRH agonisti (long protokol): Başlangıçta flare, sonra baskılama
- GnRH antagonisti (kısa protokol): Direkt baskılama, LH surge önlenir
Bu baskılama, ovulasyonun zamanını kontrol etmek ve erken LH artışını önlemek için zorunludur.