Gonadotropin Nedir?
Gonadotropinler, gonadları (over ve testis) uyaran glikoprotein yapılı hormonlardır. Endojen olarak ön hipofizden salgılanan FSH ve LH, gebelikte plasentadan salgılanan hCG bu gruba girer. IVF ve ovulasyon indüksiyonu tedavilerinde bu hormonların rekombinant ya da üriner kaynaklı formları enjeksiyon yoluyla dışarıdan uygulanır.
Gonadotropin Çeşitleri
Endojen
- FSH (Folikül Uyarıcı Hormon): Folikül büyümesini sağlar.
- LH (Luteinize Edici Hormon): Androjen üretimi ve ovulasyonu uyarır.
- hCG (İnsan Koryonik Gonadotropin): Gebelikte plasentadan salgılanır, LH'ye çok benzer.
Eksojen (İlaç Formları)
- rFSH (rekombinant FSH): Follitropin alfa, beta, delta.
- hMG (human menopausal gonadotropin): FSH + LH aktivitesi (üriner kaynaklı).
- Üriner FSH (uFSH): Saflaştırılmış postmenopozal idrar FSH'si.
- rLH: Rekombinant LH.
- hCG: Üriner veya rekombinant formları mevcuttur.
- Coryfollitropin alfa: Uzun etkili FSH (tek enjeksiyonla 7 günlük etki).
Etki Mekanizması
- FSH: Granuloza hücrelerinde folikül gelişimini, aromatizasyonu ve östradiol üretimini uyarır.
- LH: Teka hücrelerinde androjen sentezini ve ovulasyonu tetikler; ayrıca korpus luteum işlevini destekler.
- hCG: LH reseptörüne bağlanır; ovulasyonu tetikler ve gebelikte korpus luteumu destekler.
IVF'te Kullanımı
Kontrollü ovaryan hiperstimülasyon (COH) sürecinde birden fazla folikül geliştirmek için gonadotropinler kullanılır:
- Başlangıç dozu: 150-450 IU/gün (AMH, AFC, yaşa göre).
- Süre: Ortalama 9-12 gün.
- Monitorizasyon: Seri USG ve östradiol takibi.
- Tetikleme: Folikül çapı ≥17 mm olduğunda hCG veya GnRH agonist ile.
IUI ve Ovulasyon İndüksiyonunda
Daha düşük dozlarda (75-150 IU/gün) kullanılır. 1-3 folikül hedeflenir, çoğul gebelik riski kontrol altında tutulur.
Yan Etkiler
- OHSS (ovaryan hiperstimülasyon sendromu): En ciddi yan etki.
- Çoğul gebelik: Özellikle IUI'da risk yüksektir.
- Enjeksiyon yeri reaksiyonları
- Şişkinlik, baş ağrısı, pelvik hassasiyet
- Tromboemboli riski (nadiren)
Gonadotropin Seçimi
- Genç, normal yanıtlı: rFSH monoterapi yeterli olabilir.
- İleri yaş, DOR: rFSH + LH aktivitesi (hMG veya rLH) önerilebilir.
- PCOS: Düşük dozla başla, OHSS'yi önle.
- Uzun protokol: GnRH agonisti ile birlikte.
- Antagonist protokol: GnRH antagonisti ile birlikte, günümüzde en yaygın kullanılan.
Klinik Takip
Gonadotropin tedavisi sırasında tecrübeli bir merkezde doz ayarlamaları yapılmalıdır. OHSS riskini minimize etmek için antagonist protokol + GnRH agonist tetikleme + freeze-all stratejisi yüksek riskli hastalarda tercih edilir.
Biyosimilar FSH Ürünleri
Son yıllarda rekombinant follitropin alfa'nın biyosimilar formları (Bemfola, Ovaleap) onaylanmış ve klinik kullanıma girmiştir. Orijinal ürünler ile karşılaştırıldığında canlı doğum oranları ve güvenlik profili benzer bulunmuştur. Bu ürünler tedavi maliyetini düşürerek daha geniş hasta grubunun gonadotropin tedavisine erişimini sağlamaktadır.
Follitropin Delta ve Kişiselleştirilmiş Dozlama
Follitropin delta (Rekovelle), insan hücre kültüründen üretilen yeni nesil bir rFSH'dir. AMH ve vücut ağırlığına göre kişiselleştirilmiş dozlama algoritmasıyla birlikte kullanılır. ESTHER-1 çalışması, bu yaklaşımın yüksek riskli hastalarda OHSS oranını azaltırken düşük yanıtlılarda yumurta sayısını iyileştirdiğini göstermiştir.